Có một buổi tối tôi ngồi tính lại bảng lương của mình và ra một con số làm tôi im lặng mất một lúc. Không phải vì nó thấp. Vì nó thấp hơn con số tôi vẫn tự nhủ với mình mỗi khi từ chối một cuộc nhậu để về nhà sớm.

Cách tính quen thuộc là lấy lương chia cho 8 tiếng một ngày, 22 ngày một tháng. Lương 20 triệu, chia ra khoảng 113 nghìn một giờ. Nghe cũng ổn.

Nhưng 8 tiếng đó không phải toàn bộ những gì công việc lấy đi của bạn.

Bốn thứ không ai tính vào

Giờ làm việc thật sự trong hợp đồng chỉ là phần nổi. Ba phần còn lại thường bị bỏ quên vì chúng không nằm trong bảng chấm công:

• Giờ di chuyển. Không chỉ đi và về. Là cả đoạn kẹt xe 40 phút bạn không chọn, không tính được vào việc gì khác ngoài chờ đèn đỏ.
• Giờ chuẩn bị. Soạn đồ, họp trước giờ họp chính thức, trả lời tin nhắn nhóm công việc lúc 9 giờ tối vì “gấp”.
• Giờ hồi sức. Khoảng thời gian sau một ngày dài, bạn không làm gì được ngoài nằm lướt điện thoại vì đầu óc đã cạn. Đây là giờ công việc mượn của bạn mà bạn không biết đòi lại ở đâu.

Cộng cả bốn khoản lại, công thức tỷ giá đời trông như sau:

Giờ làm thật = giờ làm việc + giờ di chuyển + giờ chuẩn bị + giờ hồi sức
Tỷ giá đời   = thu nhập ròng / (giờ làm thật mỗi tuần × 52 / 12)

Thu nhập ròng là con số về túi sau thuế và bảo hiểm, tính theo tháng. Giờ làm thật tính theo tuần, rồi quy ra tháng bằng cách nhân 52 tuần chia 12.

Một ví dụ cụ thể

Một người lương 30 triệu, làm việc 8 tiếng một ngày, 6 ngày một tuần — nghe thì 48 tiếng. Nhưng cộng thêm gần 2 tiếng di chuyển mỗi ngày làm việc, nửa tiếng chuẩn bị buổi sáng, và khoảng 1 tiếng hồi sức mỗi tối vì công việc để lại dư âm — tổng giờ thật rơi vào khoảng 60 tiếng một tuần.

Tính theo công thức trên, tỷ giá đời của người này không phải 170 nghìn một giờ như cách tính lương chia 8 tiếng vẫn ngầm giả định. Nó gần với 115 nghìn.

Chênh lệch đó — khoảng một phần ba — chính là phần công việc đang lấy đi mà không ai ghi vào đâu cả.

Vì sao con số này quan trọng hơn con số trên bảng lương

Bảng lương nói bạn kiếm được bao nhiêu. Tỷ giá đời nói công việc thật sự tốn của bạn bao nhiêu thời gian để tạo ra số đó. Hai người cùng lương 30 triệu — một người tỷ giá 170 nghìn, một người 115 nghìn — đang sống hai cuộc đời rất khác nhau, dù bảng lương nhìn giống hệt.

Con số này cũng đổi cách bạn nhìn những quyết định nhỏ. Một cuộc họp không cần thiết kéo dài một tiếng không còn là “mất một tiếng”. Nó là mất đúng bằng tỷ giá đời của bạn, cộng thêm phần hồi sức sau đó nếu cuộc họp đó khiến bạn mệt hơn bình thường.

Tỷ giá đời không phải để bạn thấy tệ hơn về công việc. Nó chỉ để bạn nhìn thấy cái giá đang bị giấu — thứ vẫn ở đó dù bạn có nhìn hay không.

Cách tính của riêng bạn

Bạn cần bốn con số, đo trong một tuần bình thường — không phải tuần bận nhất hay nhàn nhất:

1. Thu nhập ròng tháng gần nhất (sau thuế, bảo hiểm).
2. Tổng giờ làm việc thật trong tuần (không tính giờ ăn trưa, giờ lướt mạng trong giờ làm).
3. Tổng giờ di chuyển cho công việc trong tuần.
4. Tổng giờ chuẩn bị và hồi sức bạn nghĩ là do công việc gây ra — con số này sẽ khó nhất, cứ ước lượng, không cần chính xác tuyệt đối.

Nếu thu nhập không đều — freelance, nhận việc theo tháng — lấy trung bình ba tháng gần nhất thay vì tháng đơn lẻ, vì một tháng tốt hoặc xấu bất thường sẽ làm con số méo đi.

Có một ngoại lệ đáng nói: nếu bạn có thu nhập thụ động — tiền cho thuê, cổ tức — phần đó không tính vào tỷ giá đời. Nó không tốn giờ nào của bạn, nên đưa vào công thức chia cho 0 giờ sẽ làm hỏng con số. Phần thu nhập thụ động thuộc về một chỉ số khác: bạn đã sở hữu bao nhiêu tự do, không phải bạn kiếm mỗi giờ bao nhiêu.

Ở cuối bài này có công cụ tính sẵn — bạn nhập bốn số ở trên, tỷ giá đời hiện ra ngay, kèm cả tỷ giá nếu chỉ tính riêng “giờ trên hợp đồng” để bạn thấy chênh lệch bao nhiêu.